Open Access modellari: oltin, yashil va gibrid

Open Access nima va nega u asosiy oqimga aylandi?

Open Access (OA, ochiq kirish) — ilmiy maqolalarning internetda hammaga bepul, texnik va huquqiy to'siqlarsiz ochiq bo'lishi. An'anaviy obuna modelida maqolani faqat obuna to'lagan kutubxona yoki o'quvchi o'qiy olardi; OA modelida esa istalgan tadqiqotchi, amaliyotchi yoki talaba maqolani to'siqsiz o'qiydi.

So'nggi yillarda yirik grant fondlari va davlatlar moliyalashtirgan tadqiqotlar natijalarini ochiq e'lon qilishni talab qilmoqda. Ochiq maqolalar ko'proq o'qiladi va ko'proq iqtibos oladi — bu jurnal uchun ham, muallif uchun ham bevosita manfaat. Yangi tashkil etilayotgan jurnallar uchun OA deyarli tabiiy tanlovga aylangan.

Oltin (Gold) OA — jurnal orqali ochiqlik

Oltin modelda maqolaning yakuniy nashr varianti jurnal saytining o'zida darhol va doimiy ochiq e'lon qilinadi. Xarajatlar odatda muallif to'lovi — APC hisobidan qoplanadi. Maqolalar ochiq litsenziya (odatda Creative Commons) ostida tarqatiladi.

Afzalligi: o'quvchi uchun to'liq va zudlik bilan ochiqlik, DOAJ kabi bazalarga kirish imkoniyati, ko'rinuvchanlikning oshishi. Kamchiligi: moliyaviy yuk muallif tomoniga o'tadi, shuning uchun to'lov siyosati puxta o'ylanishi kerak.

Yashil (Green) OA — arxiv orqali ochiqlik

Yashil modelda jurnalning o'zi obuna asosida ishlashi mumkin, lekin muallifga maqola nusxasini institutsional repozitoriy yoki fan arxiviga joylashtirish huquqi beriladi. Bunda odatda qaysi versiya (taqrizdan o'tgan qo'lyozma yoki nashr varianti) va qachondan boshlab (ba'zan embargo muddati bilan) arxivlanishi belgilanadi.

Bu model muallif uchun bepul, lekin o'quvchi har doim ham yakuniy nashr variantini topa olmaydi. Jurnal uchun yashil OA — obuna modelini saqlagan holda ochiqlikka qadam qo'yish usuli.

Gibrid va Diamond modellari

• Gibrid jurnal — asosan obuna modelida ishlaydi, lekin muallif APC to'lasa, uning maqolasi ochiq qilinadi. Bitta jurnalda yopiq va ochiq maqolalar aralash bo'ladi. Bu model xalqaro miqyosda tanqid qilinadi, chunki nashriyot ham obunadan, ham APC'dan daromad oladi.
• Diamond (platinum) OA — maqolalar ochiq, lekin muallifdan hech qanday to'lov olinmaydi; xarajatlarni universitet, ilmiy jamiyat yoki davlat qoplaydi. Muallif va o'quvchi uchun ideal model bo'lib, barqaror moliyalashtirish manbai talab qiladi. O'zbekistondagi universitet jurnallari uchun bu eng tabiiy yo'l — muassasa jurnalni o'z byudjetidan qo'llab-quvvatlaydi.

Jurnalingiz uchun modelni qanday tanlash kerak?

Tanlovda uchta savolga javob bering:

1. Xarajatlarni kim qoplaydi? Muassasa byudjeti barqaror bo'lsa — diamond; bo'lmasa — asosli APC bilan oltin model.
2. Qaysi bazalarga intilyapsiz? DOAJ faqat to'liq ochiq jurnallarni qabul qiladi va ochiq litsenziyani talab qiladi. Litsenziya tanlovi haqida Creative Commons maqolamizda batafsil yozganmiz.
3. Mualliflaringiz kim? Asosan mahalliy tadqiqotchilar bo'lsa, to'lov miqdori ularning real imkoniyatiga mos bo'lishi kerak.

Maslahat: qaysi modelni tanlamang, uni jurnal saytida aniq so'zlar bilan e'lon qiling — 'Ushbu jurnal ochiq kirish siyosatiga amal qiladi, barcha maqolalar e'lon qilingan zahoti bepul ochiq' kabi. Noaniq yoki yashirin siyosat indeksatsiya arizalarida eng ko'p uchraydigan rad sabablaridan biridir.

Texnik jihatdan OA jurnal uchun eng qulay yechim — OJS platformasi: unda ochiq arxiv, litsenziya belgilash va sonlarni ochiq e'lon qilish standart imkoniyatlar sifatida mavjud. JurnalKonsalting shunday saytlarni ishga tushirishda OA siyosat sahifalarini ham tayyorlab beradi — batafsil ma'lumot uchun bog'laning.

Ko'p so'raladigan savollar

Open Access jurnal sifatsiz degani emasmi?

Yo'q. Ochiqlik — tarqatish usuli, sifat esa taqriz jarayoniga bog'liq. Dunyoning eng nufuzli jurnallari orasida to'liq ochiq jurnallar ko'p. Sifat mezoni — halol peer-review, model emas.

Obuna modelidan OA'ga o'tish mumkinmi?

Mumkin va bunday o'tishlar keng tarqalgan. Odatda yangi sonlar ochiq e'lon qilinadi, eski arxiv esa bosqichma-bosqich ochiladi. O'tish sanasi va shartlarini saytda e'lon qilish kerak.

DOAJ'ga kirish uchun qaysi model shart?

DOAJ to'liq ochiq (oltin yoki diamond) jurnallarni qabul qiladi: barcha maqolalar e'lon qilingan zahoti, ro'yxatdan o'tishsiz ochiq bo'lishi va ochiq litsenziya ko'rsatilishi talab qilinadi. Gibrid jurnallar qabul qilinmaydi.